Kaygı bozuklukları, ergenlerin ve ayrıyeten ebeveynlerinin ve ergenlerle çalışan ve onları tedavi edenlerin karşılaştığı en değerli sıhhat meseleleri ortasındadır. Varsayımı yaygınlığının %30 olup, kızlarda erkeklerden daha yaygındır. Dert bozuklukları ergenlerde en az tedavi edilen ruh sıhhati problemleridir ve son datalar telaşlı ergenlerin yüksek oranda (%80’nine yakın) tedavi görmediğini göstermektedir.
Tüm dert bozuklukları çok endişe, korkulan her şeyden kaçınma ve korkulan her şeyle karşılaşılacağı beklendiğinde tasa ve telaş yaşama üzere ortak özelliklere sahiptir.
Kaygı bozukluğunu çocukluk ve gençlik devrinde gelişimsel olarak görülen “normal” korku ve ya kaygılardan ayırt etmek kıymetlidir. Gelişim sırasında, çocuklar belli objelerden yahut durumlardan korkabilirler. Örneğin, bebekler yüksek sesten irkilebilir, büyük objeler ve ya yabancılardan korkabilirler, yeni yürümeye başlayan çocuklar 12-18 aylıkken yabancılara karşı huzursuz olabilirler, anne babadan ayrılmak istemezler. 5-7 yaş aralığındaki çocuklar karanlık, hayali yaratıklar, yalnız ahenge, tabiplerden korkabilirler. Ergenlerin akran kabulü yahut reddi konusunda biraz kaygılı olması yaygındır ve olağan korkulardır. Lakin, olağan olarak tanımlanan bu telaşlar çoklukla geçicidir ve günlük ömürde bozulmalara yol açmaz. Çocuğun toplumsal ve okul hünerlerini etkilemez. Buna rağmen, çocuk ve gencin konutta, okulda yahut akranlarıyla fonksiyonelliğini etkileyecek biçimde devam eden ve sürekliği olan tasalar “kaygı bozuklukları” kapsamında değerlendirilmelidir.
Çocuk ve gençlerdeki dert bozukluklarının nedenleri ortasında, genetik yatkınlık, mizaç özellikleri, olumsuz hayat olayları, ebeveyn tavırları, ebeveynin bilhassa tasa bozukluğunu içeren ruhsal hastalıkları sayılabilir.
Çocuklarda en sık karşılaşılan tasa bozuklukları ayrılık anksiyetesi iken ergenlikte toplumsal fobi ve yaygın anksiyete bozukluğudur. Çocuklar ve ergenler ekseriyetle tasa belirtileri olarak daha sıklıkla fizikî şikâyetler (yani mide yahut baş ağrısı vs) yaşadıklarını lisana getirirler. Çoklukla toplumsal fobi, ayrılık anksiyete bozukluğu yahut yaygın anksiyete bozukluğunda okula gitmek istememe ve okula devam zahmetleri yaşarlar. Okula devam zorlukları, akademik maharetlerde düşüklük, örgün eğitimi tamamlayamama üzere problemlerin tasa bozuklukları ile bağlı olma mümkünlüğü yüksektir. Lakin toplumsal alakalarda bozulma, içe kapanma, okula devam meseleleri yalnızca dert bozukluklarına has olmayıp, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, öğrenme zahmetleri, akran zorbalığı, depresyon üzere ruhsal problemlerde da görülebilir.
Çocuk ve gençlerdeki telaş bozukluklarının bir özelliği de öbür dert bozuklukları ile yüksek oranda birlikte görülmesidir. Bununla birlikte depresyon, obsesif-kompulsif bozuklu, öğrenme zahmetleri, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, unsur berbata kullanımı tasa bozuklukları ile eş teşhis olarak sık görülür.
Kaygı bozuklukları çocuk ve gençlerde toplumsal ve akademik münasebetlerde bozulmalara neden olur. Bu bozulmalara ek olarak intihar teşebbüsü için risk oluşturur. Kronikleşir, ergenlik ve erişkinlik devrinde ek ruhsal hastalıkların ortaya çıkmasına yer hazırlar.
Çocuk ve gençlerde sık görülen dert bozuklukları ve belirtileri aşağıda verilmiştir.
Yaygın anksiyete bozukluğu; bozukluğu; muvaffakiyet, sıhhat yahut aile üzere çeşitli alanlarda ve etkinliklerde denetim edilemeyen, çok dert ve kaygılı beklenti (kuruntu) vardır. Çocuklarda aşağıdaki belirtilerden bir belirtinin bulunması teşhis için kafidir.
Huzursuzluk, gerginlik
Kolay yorulma
Odaklanmakta güçlük
Sinirlilik
Kas gerginliği
Uyku bozukluğu
Sosyal fobi/sosyal anksiyete bozukluğu; Öbürleri tarafından mümkün incelemeyi içeren bir toplumsal yahut performans durumunda aşağılanma yahut mahcup olma korkusu. Korkulan duruma maruz kalma anında dert yaşanır. Çocuklarda buna ağlama, öfke nöbetleri, donma, yapışma eklenebilir.
Kişi olumsuz olarak pahalandırılacak bir biçimde davranmaktan ya da tasa duyduğuna ait belirtiler vermekten korkar
Söz konusu toplumsal durumlardan kaçınır ya da ağır bir dehşet ya da dert ile bunlara katlanır
Ayrılık anksiyetesi; konuttan ya da bağlandığı bireylerden ayrılma konusunda çok telaş, endişe duyma.
Aşağıdaki belirtilerden üçünü sergilemek gerekir:
Evden ya da bağlandığı bireylerden ayrılacak üzere olduğunda çok korku duyma
Bağlandığı şahısları yitireceği ya da hastalanacağına yönelik çok tasalanma
Bağlanılan bireylerinden ayrılmasına neden olacak olaylarla ilgili çok korku duyma
Ayrılma korkusu nedeniyle okula yahut diğer yerlere gitmeyi reddetme
Evde yahut öbür ortamlarda yalnız yahut kıymetli bağlanma bireyleri olmadan kalmaya isteksizlik
Bağlandığı bireyler olmadan konuttan uzakta uyumayı reddetme
Ayrılmayla ilgili karabasanlar görme
Ayrılma yahut beklenen ayrılık sırasında fizikî belirtiler (baş ağrısı, mide ağrısı, mide bulantısı yahut kusma gibi) yaşama
Seçici konuşmamazlık; çocuk dert uyandıracak ortamlarda konuşmamayı seçmektedir
Başka durumlarda konuşuyor olmaya rağmen özgül birtakım toplumsal durumlarda konuşamama (örn. Okulda, öğretmenler, konut halkı dışındaki şahıslar, arkadaşlar.
Özgül fobi; Muhakkak bir obje yahut durumdan korkma (örneğin, uçma, yükseklik, hayvanlar, enjeksiyon yaptırma, kan görme).
Korkulacak nesneye/duruma maruz kalma anında telaş reaksiyonuna neden olur. Çocuklarda buna ağlama, öfke nöbetleri, donma, tutunma dâhil olabilir.
Panik bozukluğu; yineleyen, beklenmedik panik atakları (dakikalar içinde doruğa ulaşan ağır bir endişe ve içsel kasvetin ve fizikî belirtilerin eşlik ettiği ağır bir kaygı).
Panik atak kriterleri olarak aşağıdaki belirtilerden dördünün yahut daha fazlasının birdenbire ortaya çıkması
Hızlı/güçlü kalp atışı
Terleme
Titreme yahut sarsılma
Nefes darlığı
Boğulma hissi
Göğüs ağrısı
Mide bulantısı, karın ağrısı
Baş dönmesi, sersemlik, bayılacak üzere olma
Titreme
Uyuşma yahut karıncalanma hissi
Derealizasyon/duyarsızlaşma
Kontrolü kaybetme korkusu
Ölüm korkusu
Kaygı bozukluğu olan çocuk ve gençlerin değerlendirmesinde, fizikî, ruhsal ve davranışsal belirtilere yönelik detaylı hikaye alınmalıdır. Hem çocuk/ergenden hem anne baba ile kıymetlendirme yapılmalıdır. Görüşmede belirtilerin olağan kabul edilen korku/kaygılardan farklı olup olmadığı göz önüne alınmalıdır.
Tedavi planı tasa bozukluğunun günlük, toplumsal ve akademik marifetlere tesiri, belirti şiddeti, okula devam problemleri, ek psikiyatrik hastalıkların var olup olmadığı kıymetlendirilerek yapılır.
Kaygı bozukluklarında uygulanan esas psikoterapiler, psikoeğitim, gevşeme teknikleri, maruz bırakma ve sistematik duyarsızlaştırma ve bilişsel davranışçı terapi halindedir. Psikoeğitim, hastalara ve ebeveynlerine tasa bozukluğu hakkında bilgi verilmesini içerir.
Orta ve şiddetli tasa bozukluklarında, akademik hünerler ve toplumsal alakalarda kıymetli bozulmalar olduğunda, psikoterapiden faydalanamama ya da zayıf cevap verme kelam konusu olduğunda ilaç tedavisi başlanmalıdır. Psikoterapi ve ilaç tedavisinin birlikte uygulandığı tedaviler en aktif tedavilerdir. Çocuk ve ergenlerdeki dert bozuklukları psikoterapi yahut ilaç tedavisi ile kıymetli oranda düzgünleşme gösterir. Hastalığın tabiatındaki kronikleşme, ek ruhsal hastalıkların eşlik etmesi, akademik ve toplumsal kayıplar, intihar riski göz önüne alındığında erken tedavinin değeri büyüktür.
Prof. Dr. Seher Akbaş
